شب جمعه گذشته، مناظره ای که قرار بود در برنامه دیروز، امروز، فردا از شبکه سه سیما با حضور سه مسوول فضای مجازی کشور با موضوع شبکه های اجتماعی اینترنتی به صورت زنده پخش شود، با غیبت نماینده دولت، عملابه یک گفت وگوی دوطرفه میان دو همکار قدیمی تبدیل شد. مهدی اخوان بهابادی، دبیر سابق شورایعالی فضای مجازی کشور و عبدالصمد خرم آبادی، دبیر کارگروه تعیین مصادیق محتوای مجرمانه رایانه ای دوطرف یک گفت وگوی دوستانه بودند تا ضمن هشدار درخصوص عواقب احتمالی عضویت در شبکه های اجتماعی اینترنتی، به عموم مردم توصیه کنند که به جای فیس بوک از شبکه های اجتماعی ایرانی استفاده کنند. هر چند به اعتقاد نگارنده نیز تقویت شبکه های اجتماعی اینترنتی ایرانی امری ضروری است، اما بر اساس نظریه پریس (Preece Maloney، ۲۰۰۵۱)۱ همواره دونوع رویکرد در ارتباط با شبکه های اجتماعی اینترنتی وجود دارد: بر اساس یک رویکرد که از گذشته تاکنون توسط صداوسیما و مسوولان دولت گذشته تبلیغ شده است، جوامع مجازی نهادهایی برای محقق ساختن توطئه براندازی نرم و تجاوز به حیطه خصوصی هستند. در حالی که در رویکرد دوم، این جوامع، محملی برای آشنایی افراد با یکدیگر، تبادل علم و دانش و کمک به دیگران هستند.

پس بجاست که با هدف آشنایی با کارکردهای شبکه های اجتماعی در ایران، مواردی بر حسب ضرورت مطرح شود. در ابتدای امسال پژوهشی با عنوان مطالعات شبکه های اجتماعی و سبک زندگی جوانان (افراسیابی، ۱۳۹۲)۲ در قالب کتاب به چاپ رسید. بر اساس نتایج این پژوهش سرگرمی، مشارکت در بحث های گروهی و در نهایت آشنایی با دوستان جدید به ترتیب سه انگیزه اصلی مردان برای عضویت در شبکه های اجتماعی بوده و سرگرمی، کاریابی و در نهایت، مشارکت در بحث های گروهی سه هدف اصلی زنان برای عضویت در شبکه های اجتماعی اینترنتی است. همچنین یادگیری مطالب جدید، فعالیت در گروه های متناسب با سلایق فردی و در نهایت سرگرمی، سه کارکرد اصلی شبکه های اجتماعی اینترنتی در میان جوانان است. این موضوع بیانگر جایگاه و نقش مفید شبکه های اجتماعی اینترنتی در زندگی جوانان ایرانی به گونه ای است که با وجود انگیزه اولیه سرگرمی، بسیاری از افراد به ایده آل های بالاتری نظیر یادگیری دست یافته اند. یکی دیگر از موضوعاتی که به توصیه دکتر حسام الدین آشنا در پژوهش مذکور مورد بررسی قرار گرفت، عضویت در شبکه های اجتماعی غیرایرانی بود. زمانی که از اعضای بزرگ ترین شبکه اجتماعی ایرانیان (کلوب) سوال شد در چه شبکه اجتماعی دیگری حضور دارند، ۶۷ درصد از کسانی که در سایر شبکه های اجتماعی اینترنتی حضور داشتند پاسخ دادند که در فیس بوک عضویت دارند. پس نباید از موضوع محبوبیت فیس بوک در میان جوانان ایرانی چشم پوشی کرد.

بر اساس مطالعات دیگران هم، عموم مردم کشور، شبکه های اجتماعی اینترنتی را محلی برای برقراری پیوندهای صمیمانه و اطمینان بخش اجتماعی می دانند. از جمله این مطالعات می توان به پژوهش کارکردهای شبکه های اجتماعی مجازی برای دانشجویان با مطالعه موردی فیس بوک (قوانلو قاجار، ۱۳۸۸)۳ اشاره کرد. بنابراین به نظر می رسد قبل از انجام هرگونه تصمیم گیری درخصوص شبکه های اجتماعی اینترنتی و حتی پیچیدن یک نسخه واحد برای چگونگی مواجهه با فیس بوک، بهتر است با اتکا به پژوهش های انجام شده نگرش جوانان ایرانی به شبکه های اجتماعی اینترنتی شناسایی شود و در گام بعد ضمن توجه به نگرش های این قشر، اطلاعات موردنیاز مردم متناسب با نوع نگرش شان بدون جهت گیری سیاسی و تنها با هدف فرهنگسازی به آنها عرضه شود و در گام نهایی با اعتماد به جوان ایرانی، تصمیم گیری را به خودش واگذار کنیم و مطمئن باشیم که اگر این امر به او واگذار شود، بهترین گزینه را انتخاب خواهد کرد. در این مسیر دیگر نیازی به پیگیری راهکارهای سلبی نظیر فیلترینگ نیست. چراکه جوان ایرانی هر تصمیمی بگیرد حتی اگر استفاده از فیس بوک باشد، برای ارایه تصویری مناسب از ایران و ایرانی به جهان امروز است و قطعا با هوشمندی که در او سراغ داریم می تواند حتی از یک ابزار غیرایرانی برای ترویج فرهنگ اسلامی ایرانی استفاده کند.

محمد صادق افراسیابی

مدرس ارتباطات و افکارعمومی

۱. Preece، Jenny Maloney-Krichmar، Diane.”Online Communities: Design، Theory، and Practice”، Journal of Computer-Mediated Communication، ۱۰ (۴) ، essay ۱، ۲۰۰۵.

۲- افراسیابی، محمدصادق (۱۳۹۲)، مطالعات شبکه های اجتماعی و سبک زندگی جوانان، تهران، انتشارات سیمای شرق.

۳- قوانلو قاجار، مصطفی (۱۳۸۸). کارکردهای شبکه های اجتماعی مجازی برای دانشجویان با مطالعه موردی فیس بوک، کارشناسی ارشد علوم ارتباطات اجتماعی دانشگاه آزاد اسلامی.

روزنامه شرق ، شماره ۱۹۳۷ به تاریخ ۶/۱۱/۹۲، صفحه ۱ (صفحه اول)